Κάθε τόπος έχει φανερούς και κρυμμένους τους θησαυρούς του. Η Τήνος έχει τεράστια ποικιλία ανθρώπων και έργων που αξίζει να βγαίνουν πέρα από τα σύνορά της, που πρέπει να βγαίνουν.

Το νησί είναι πασίγνωστο για το προσκύνημα-πηγή ελπίδας πολλών. Για άλλους η Τήνος είναι το μάρμαρό της, οι ψυχές και τα χέρια που ζωντανεύουν το υλικό. Όπως του Χαλεπά και των υπολοίπων μεγάλων κεφαλαίων στο βιβλίο τού Πολιτισμού τού Κόσμου. Η παρέα αυτή μεγαλώνει κι′ άλλο στις μέρες μας είτε το μαθαίνουμε είτε όχι. Ψυχές και χέρια όμως δεν δίνουν ζωή μόνο στο μάρμαρο. Δίνουν και στο σίδερο. Κάνουν το σίδερο εργαλεία με τη φωτιά και τεχνήματα, με μια τέχνη και μ’ ένα μόχθο που έρχεται από τα βάθη τής Ιστορίας.

Ο Δημήτρης Χατζής (φωτό) είναι τρίτης γενιάς μάστορας στο παραδοσιακό σιδεράδικο στον Πύργο, το οποίο ξεκίνησε το 1910. Ο ίδιος άφησε πίσω μια οκταετία στη θάλασσα και μαθήτευσε κοντά στον Κώστα Αλεξόπουλο που είχε το σιδεράδικο έως το 1990. Από τότε μέχρι σήμερα, σαν ένας μικρός Ήφαιστος φτιάχνει χρηστικά, τεχνικά, διακοσμητικά αντικείμενα και εργαλεία. Προμηθεύει τη Σχολή Γλυπτικής τού Πύργου ενώ γλύπτες, αρχαιολόγοι και λιθοξόοι τον θεωρούν απαραίτητο συνεργάτη τους.

Ο Χατζής «έτρεξε» τον τελευταίο αρκετό χρόνο παραγγελίες εργαλείων για τις αναστηλώσεις στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου. Τα εργαλεία του είναι (σύμφωνα με χρήστες τους) κατασκευασμένα με μαθηματική ακρίβεια. Κι′ όμως, ο ίδιος λέει «νοιώθω ένα τίποτα μπροστά σε αυτά που ήξεραν κι′ έκαναν οι αρχαίοι…Όταν πρόκειται να φτιάξω ένα εργαλείο, κάθομαι με τις ώρες για να βρω τον τρόπο. Είναι δύσκολο να βρεις την σκληρότητα ή ό,τι άλλο χρειάζεται το εργαλείο. Ή μια κλειδαριά. Τρώω πολύ χρόνο αλλά με ευχαριστεί. Νοιώθω ότι κάνω κάτι σοβαρό».

Στοίχημα ζωής 

Ο εμπνευσμένος σιδερο-τεχνίτης είχε βάλει ένα στοίχημα ζωής. Να ανακατασκευάσει τον αρχαίο μηχανισμό που είχε βρεθεί στην περιοχή τής Ελευθέρνας, σε μια σημαντική πόλη κοντά στο Ρέθυμνο Κρήτης η οποία άκμασε από τους μινωϊκούς μέχρι τους βυζαντινούς χρόνους.

Τα κατάφερε και άντλησε απ’ την ανακατασκευή τη μέγιστη, όπως ο ίδιος λέει, ικανοποίησή του από τις δεξιότητες και την επιμονή του. Όπως θα λέγαμε σήμερα, ο μηχανισμός ήταν ένα λουκέτο, ένα σύνθετο σύστημα από σίδερο και χαλκό, πολύ προηγμένης (αρχαίας) τεχνολογίας. «Αν δεν είναι το μοναδικό εύρημα της εποχής του είναι από τα ιδιαιτέρως σπάνια» λέει ο Χατζής.

t pol elfthrn

Παρουσιάζοντας τον μηχανισμό τής Ελευθέρνας, η Εταιρεία Μελέτης Αρχαιοελληνικής Τεχνολογίας τον περιέγραφε ως εξής: «Είναι ένα μικρό κυλινδρικό σώμα, κοίλο, σιδερένιο, σφυρήλατο. Εξωτερικά είναι επενδυμένο με χάλκινα φύλλα ύψους πέντε εκατοστών και διαμέτρου επτά. Έχει σφυρήλατη πολύ βαριά σιδερένια αλυσσίδα πενήντα εκατοστών…

…Η αλυσσίδα είναι εξαρτημένη από την οροφή του μηχανισμού με δέκα κρίκους. Μέσα στο σύστημα υπάρχουν ασύμμετρα διαζώματα με διαφορετικό πάχος, θάλαμοι που επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω ανοιγμάτων και ιδιόμορφο ελικοειδές έλασμα. Υπάρχουν επίσης κατακόρυφοι άξονες, με κάποιους απ’ αυτούς να φθάνουν στον πυθμένα τού μηχανισμού».

Ο τηνιακός μάστορας «έφαγε» έναν ολόκληρο χειμώνα δουλειάς, κάτω από τις οδηγίες τού καθηγητή-μηχανικού Δημήτρη Καλιγερόπουλου. Ο μηχανισμός μπορεί πλέον να αποσυντίθεται και να ξαναφτιάχνεται. Ο Καλιγερόπουλος μπορεί να διδάσκει τους φοιτητές του για τον μηχανισμό με απτό και παραστατικό τρόπο.

Σπουδαία αυτά. Έκαναν πλούσιο τον Χατζή; Ο ίδιος γελάει…

Η τελειότητα είναι στο χέρι

Η κρίση έχει παγώσει την αγορά και τις παραγγελίες εργαλείων. Και οι μαρμαράδες χρειάζονται πια τα εργαλεία μόνο για το φινίρισμα του έργου τους και όχι από την αρχή τής κατασκευής του.

Η προεργασία στις κατασκευές και στην τέχνη γίνεται πια με μηχανήματα. «Κι’ όμως…Ο μαρμαράς κάνει τον σιδερά και ανάποδα» λέει ο Χατζής και πιστεύει ότι πάντα «η τελειότητα είναι στο χέρι». Στου τεχνίτη το χέρι όμως είναι η τελειότητα; Ή στου καλλιτέχνη;

♠ Δημήτρη είσαι τεχνίτης ή καλλιτέχνης;

«Κάθε κίνηση γίνεται τέχνη όταν την κάνεις με την ψυχή» υποστηρίζει.

♠ Δηλαδή; Είσαι τεχνίτης ή καλλιτέχνης;

«Μμμμ…Πρέπει να είσαι και λίγο μουρλός για να θες να είσαι πάνω από τη φωτιά δώδεκα ώρες τη μέρα»